इस्लामावादमा वार्ता, अब के हुन्छ ?

इस्लामावादका यी २१ घण्टाले एउटा कटु तर महत्वपूर्ण सत्य उजागर गरे- शान्ति स्थापनाभन्दा युद्धारम्भ धेरै सजिलो छ। युद्ध सुरु गर्न एउटा निर्णय काफी हुन्छ तर, शान्ति स्थापना गर्न दशकौँको अविश्वास मेटाउनुपर्छ।

एकतर्फ संसारकै शक्तिशाली राष्ट्र अमेरिका थियो। अर्कोतर्फ ४० दिनको भयावह युद्धको पीडा, सर्वोच्च नेताको हत्याको शोक र ध्वस्त सहरहरूको वेदना बोकेर आएको इरान थियो। र, बीचमा पाकिस्तान मध्यस्थको महत्त्वपूर्ण भूमिकामा थियो।यो वार्ता सन् २०१५ मा बाराक ओबामाको प्रशासनले इरानसँग परमाणु सम्झौता गरेपछिको पहिलो प्रत्यक्ष उच्चस्तरीय अमेरिकी–इरान संवाद थियो। र, यो सन् १९७९ को इरानी इस्लामिक क्रान्तिपछिको पहिलो प्रत्यक्ष वार्ता पनि थियो।

इरानले विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल आपूर्ति गर्ने जलमार्ग स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द गर्यो। त्यसपछिका ६ हप्ता पश्चिम एसिया युद्धरत रह्यो। इरानले क्षेत्रीय सहयोगीहरूमार्फत हमला बढायो। अमेरिकाले इरानको पूर्वाधार, सैन्य प्रतिष्ठान र ऊर्जा केन्द्रहरूमा निरन्तर आक्रमण गर्यो। लेबनानमा इरानसमर्थित हिजबुल्लाह र इजरायलबीच जमिनी युद्ध जारी रह्यो।

वार्ताको तयारी: इस्लामावाद बन्यो सुरक्षा किल्ला

अप्रिल ११ को बिहान इस्लामावादले आफ्नो रूप फेरेको थियो । सेरेना होटेल र जिन्ना सम्मेलन केन्द्र आसपास सयौँ सैनिक र अर्धसैनिक बल तैनाथ थिए। मुख्य सडकहरू बन्द थिए। हवाई यातायातमा असाधारण प्रतिबन्ध थियो। सहरको ‘रेड जोन’ क्षेत्र पूर्णतः सुनसान थियो। पत्रकारहरूलाई निर्धारित क्षेत्रभन्दा बाहिर जान अनुमति थिएन।

यो सुरक्षाको गहनता देखेरै कसैले अनुमान गर्न सक्थ्यो कि भित्र कुनै असामान्य बैठक हुँदै थियो। पाकिस्तानी विदेशमन्त्री इशाक दारले वार्ताको पूर्वसन्ध्यामा भनेका थिए, ‘यो वार्ता क्षेत्रीय शान्तिको आधारशिला बन्न सक्छ।’

इरानी प्रतिनिधिमण्डलको आगमन

इरानी प्रतिनिधिमण्डल भारी सुरक्षाबीच अलग समयमा आइपुग्यो।७० भन्दा बढी सदस्यको यो प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्दै इरानी संसद्का सभामुख मोहम्मद-बागेर गालिबाफ र विदेशमन्त्री अब्बास अराघची आएका थिए। गालिबाफ पूर्वइरानी क्रान्तिकारी गार्डका कमान्डर थिए।

विमानमा हिँड्दा गालिबाफले इरानको मिनाब मदरसामा अमेरिकी–इजरायली आक्रमणमा मारिएका बालबालिकाको तस्बिर हेरिरहेको दृश्य सार्वजनिक भयो। यो एउटा शक्तिशाली प्रतीक थियो – इरान वार्ताको मेचमा पनि आफ्ना जनताको पीडा बोकेरै आएको थियो।

ख्य अडानहरू: किन टुट्यो सहमति ?

२१ घण्टाको वार्ता असफल हुनुका पछाडि पाँचवटा मौलिक अडानहरू थिए। यी अडानहरू ४० दिनको युद्ध र दशकौँको अविश्वासको सञ्चित भारले झनै गह्रौँ भएका थिए।
होर्मुज जलमार्ग: अमेरिकाले होर्मुज जलमार्ग तत्काल खोल्न माग गर्यो। इरानले पनि पूर्ण शान्ति सम्झौता नभएसम्म जलमार्ग नखोल्ने अडान लियो। यो एउटा मौलिक द्वन्द्व थियो – अमेरिका परिणाम पहिले माग्दथ्यो, इरान सुरक्षा ग्यारेन्टी पहिले चाहन्थ्यो।

आणविक कार्यक्रम: अमेरिकाको ‘शून्य संवर्धन’ (इरानले युरानियमको संवर्धन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्ने) को माग र दीर्घकालीन परमाणु अप्रसार प्रतिबद्धतामाथि इरानको अडान सबैभन्दा कठोर थियो। भान्सले स्पष्ट भने, ‘हामीलाई सकारात्मक प्रतिबद्धता देख्नुपर्छ कि उनीहरूले दीर्घकालीन रूपमा परमाणु हतियार खोज्दैनन्।’

अब के हुन्छ ?

अप्रिल ७ मा घोषणा भएको युद्धविरामको म्याद अप्रिल २२ मा सकिँदैछ। वार्ता असफल भएको छ। यस घटनाका तीन सम्भावित परिदृश्यहरू सामुन्ने छन्।
पहिलो, पुनर्वार्ताको रहेको छ। दुवै पक्षले अर्को वार्ताका लागि सहमति जनाउन सक्छन्। यसका लागि दुवैले आफ्ना अडानमा केही लचकता देखाउनुपर्ने हुन्छ। पाकिस्तानले यो दिशामा काम जारी राखेको छ।

दोस्रो, केही समयका लागि युद्धविराम विस्तार पनि हुन सक्छ। अप्रिल २२ अगावै युद्धविरामको म्याद थप केही हप्ताका लागि विस्तार हुन सक्छ। यसले थप वार्ताको समय दिन सक्छ।

तेस्रो, सबैभन्दा भयावह हुनेछ। उक्त सम्भावना हो – युद्धको पुनरारम्भ। यदि कुनै सहमति वा युद्धविराम विस्तार भएन भने, युद्ध फेरि सुरु हुन सक्छ।

अप्रिल ११ को बिहान, थकित अनुहारका कूटनीतिज्ञहरू सेरेना होटेलबाट बाहिर निस्किँदा जय र पराजयको अनिर्णयबीच पनि नाजुक सम्भावना जीवित थियो। इतिहासले यो प्रयासलाई कसरी सम्झन्छ भन्ने कुरा समयले बताउँदै जानेछ। तर जब महाशक्तिहरू विनाशका लागि उद्यत थिए, पाकिस्तानले कुशल रूपमा मध्यस्थताको भूमिका निर्वाह गर्यो। यो साहस इतिहासमा दर्ज हुनेछ। (विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्सीहरूको सहयोगमा)